Leestijd: ± 5 minuten
Wat een analyse van Vlaamse methodes onthult over beeldvorming, identiteit en representatie
Wanneer leerlingen Duits leren, leren ze veel meer dan woordenschat en grammatica. Via dialogen, foto's, leesteksten en oefeningen krijgen ze ook een beeld van wie Duits spreekt, hoe die mensen leven en welke plaats zij innemen in de samenleving.
Maar welk beeld van de Duitstalige wereld geven Vlaamse leerwerkboeken vandaag eigenlijk mee? En is dat beeld veranderd sinds de onderwijsmodernisering van 2019?
Die vragen vormen het vertrekpunt van een masterproef die de etnische representatie in Vlaamse leerwerkboeken Duits onderzocht. De studie analyseerde zowel oudere als recent vernieuwde methodes en brengt een genuanceerd beeld naar voren: de representatie wordt diverser, maar niet noodzakelijk evenwichtiger.
Waarom deze vraag belangrijk is
Onderzoek toont al langer aan dat leerlingen vaak een vrij beperkt beeld hebben van het Duits en haar sprekers. Duits wordt dikwijls geassocieerd met Duitsland alleen, terwijl Duits ook wordt gesproken in onder meer Oostenrijk, Zwitserland, Liechtenstein, delen van België en zelfs Namibië. Bovendien wordt de Duitstalige wereld vaak voorgesteld als overwegend wit en cultureel homogeen.
Dat staat haaks op de hedendaagse realiteit. Volgens de meest recente Duitse volkstelling heeft ongeveer 19 procent van de bevolking een migratieachtergrond. Duitsland beschrijft zichzelf bovendien steeds vaker als een immigratieland.
Leerwerkboeken spelen hierin een belangrijke rol.
“Textbooks are more than simply mediators of knowledge. They always contain and enshrine underlying norms and values; they transmit constructions of identity; and they generate specific patterns of perceiving the world.”
Met andere woorden: leerwerkboeken leren niet alleen een taal aan, maar dragen ook bij aan de beeldvorming over mensen, culturen en samenlevingen.
Van oorlog naar multiculturele samenleving?
Het enige eerdere Vlaamse onderzoek naar leerwerkboeken Duits dateerde uit de jaren negentig. Daaruit bleek dat veel leerlingen Duitsland vooral associeerden met oorlog en agressie. De gebruikte leerwerkboeken boden weinig tegenwicht aan die stereotiepe beelden.
Sindsdien veranderde er veel. Vlaanderen voerde nieuwe eindtermen in en vernieuwde het secundair onderwijs. Bovendien leggen de huidige sleutelcompetenties meer nadruk op burgerschap, culturele bewustwording en maatschappelijke relevantie.
Dat roept een interessante vraag op: zijn de nieuwe leerwerkboeken daardoor ook inclusiever geworden?
Wat onderzocht deze studie precies?
De onderzoeker ging na:
- hoeveel witte en niet-witte personages voorkomen;
- in welke activiteiten zij worden afgebeeld;
- in welke maatschappelijke domeinen zij verschijnen;
- of ze fictief of niet-fictief zijn;
- of ze tekstueel, visueel of via beide worden gerepresenteerd.
De analyse toont een duidelijke stijging van het aantal niet-witte personages in de nieuwe leerwerkboeken. Toch blijven witte personages de grote meerderheid vormen.
Tegelijk maakt de studie een belangrijke nuance. De representatie is niet gelijk verdeeld, maar ze weerspiegelt wel beter de huidige Duitse samenleving.
De meest opvallende bevinding zit echter niet in het aantal personages, maar in de manier waarop ze worden ingezet. In de vernieuwde leerwerkboeken verschijnen niet-witte personages veel vaker in situaties die dicht aansluiten bij de leefwereld van leerlingen:
- school;
- relaties;
- emoties;
- dagelijkse interacties.
Op dat vlak ziet de onderzoeker zelfs een volledige omkering ten opzichte van oudere leerwerkboeken. Waar niet-witte personages vroeger ondervertegenwoordigd waren in dergelijke contexten, zijn ze vandaag vaak oververtegenwoordigd. Dat wijst erop dat leerwerkboeken steeds meer tonen dat leerlingen met uiteenlopende achtergronden deel uitmaken van het alledaagse leven in Duitstalige contexten.
Een tweede belangrijke bevinding gaat over de manier waarop personages worden voorgesteld. Niet-witte personages verschijnen in de vernieuwde leerwerkboeken vaker:
- met een naam;
- met een afbeelding;
- binnen een herkenbare context;
- als onderdeel van een verhaal of situatie.
Tegelijk daalt hun aanwezigheid in contextloze oefeningen of oppervlakkige voorbeelden. Dat is belangrijk omdat dergelijke contextuele rijkdom kan helpen om stereotypen te doorbreken.
Wat betekent dit voor de praktijk?
Voor leerkrachten Duits bevat deze studie enkele waardevolle aandachtspunten.
Kijk verder dan de cijfers
Een leerwerkboek kan numeriek divers lijken, terwijl bepaalde groepen toch vooral in specifieke rollen verschijnen. Het loont daarom om ook kritisch te kijken naar de aard van die representatie.
Analyseer wie zichtbaar is en wie niet
Welke personen komen voor als:
- expert?
- professional?
- kunstenaar?
- wetenschapper?
- rolmodel?
En welke groepen blijven onderbelicht?
Vul leerwerkboeken bewust aan
De studie suggereert dat vooral niet-witte publieke figuren relatief weinig zichtbaar zijn in de nieuwste methodes. Leerkrachten kunnen dat aanvullen met extra bronnen, video's, leesteksten of actuele voorbeelden.
Maak beeldvorming bespreekbaar
Leerlingen zijn vaak niet bewust bezig met representatie. Juist daarom kan het interessant zijn om af en toe stil te staan bij vragen zoals:
- Wie zien we in deze tekst?
- Wie ontbreekt?
- Welk beeld van de Duitstalige wereld ontstaat hierdoor?
Tot slot: diversiteit zit niet alleen in aantallen
Deze masterproef laat zien dat Vlaamse leerwerkboeken Duits sinds de onderwijsmodernisering een meer diverse representatie van Duitstalige sprekers bieden. Het beeld is minder homogeen dan vroeger en sluit beter aan bij de maatschappelijke realiteit.
Tegelijk toont het onderzoek dat echte inclusie meer vraagt dan alleen meer diverse gezichten op foto's. Minstens even belangrijk is de vraag welke rollen mensen krijgen, in welke contexten ze verschijnen en welke verhalen zij mogen vertegenwoordigen.
Want misschien is de belangrijkste reflectievraag voor scholen wel deze: welk beeld van de Duitstalige wereld nemen leerlingen mee naar huis nadat ze hun leerwerkboek hebben dichtgeslagen?
Meer weten?
Wil je de volledige analyse en onderzoeksresultaten raadplegen?
👉 Lees dan de volledige masterproef “De etnische representatie van het Duits en haar sprekers in Vlaamse leerwerkboeken in de periode voor en na de onderwijsmodernisering van 2019 in het Vlaams secundair onderwijs” van Jade Thomas. De studie biedt een diepgaande inkijk in hoe leerwerkboeken culturele beeldvorming mee vormgeven en welke evoluties zichtbaar worden in het moderne talenonderwijs.
Nieuwsgierig geworden? Meld je school hier aan.
Wij werken samen met onderzoekende leerkrachten en schoolleiders. In een onderzoekend team krijg je als leerkracht de kans een schooljaar lang samen met student-leerkrachten en lerarenopleiders een praktijkprobleem aan te pakken. Ook schoolleiders kunnen met ons onderzoekend aan de slag. Goesting gekregen? Samen bouwen we aan jouw school van morgen!
Meld je school aan
Samen onderbouwen we jouw school van morgen
