Leren leren blijkt moeilijker dan gedacht: waarom motivatie de zwakste schakel is

Leestijd: ± 8 minuten

Steeds meer scholen zetten in op ‘leren leren’. Ze willen leerlingen niet alleen kennis bijbrengen, maar hen ook leren plannen, doelen stellen en zelfstandig studeren. Die vaardigheden worden vaak samengebracht onder één noemer: zelfregulerend leren.

Maar hoe goed beheersen leerlingen die vaardigheden eigenlijk? En wat hebben ze nodig om daarin sterker te worden?

Een praktijkonderzoek in een Brusselse secundaire school zocht het uit. De onderzoekers bevroegen leerlingen, leerkrachten en klastitularissen over hun ervaringen met het zogenaamde krachtuur: een wekelijks begeleidingsmoment dat moet helpen om leerlingen zelfstandiger te leren leren. De resultaten tonen een genuanceerd beeld. Leerlingen pikken veel op, maar vooral motivatie blijkt een hardnekkige uitdaging.

Zelfstandig leren is meer dan een planning maken

Wanneer mensen denken aan leren leren, denken ze vaak spontaan aan een studieplanning of een goede agenda. Toch gaat zelfregulerend leren veel verder dan dat.

Het omvat onder meer:

• doelen kunnen stellen;
• het eigen werk plannen;
• gemotiveerd blijven wanneer het moeilijk wordt;
• het eigen leerproces bijsturen;
• bewust nadenken over hoe je leert.

Volgens de onderzoekers zijn deze vaardigheden niet alleen belangrijk voor schoolresultaten, maar ook voor verdere studies, werk en levenslang leren.

Leerlingen doen al veel goed

Het onderzoek bracht eerst de beginsituatie van leerlingen in kaart. Daaruit blijkt dat veel leerlingen wel degelijk al strategieën gebruiken om hun schoolwerk aan te pakken. Hun algemene houding tegenover doelen stellen, plannen en zelfmotivatie is positief.

Vooral op vlak van plannen en doelen stellen scoren de leerlingen relatief sterk.

Zo geven veel leerlingen aan dat ze:

• opdrachten eerst goed lezen;
• nadenken over wat ze eerst en daarna zullen doen;
• regelmatig een vorm van planning gebruiken.

Ook tijdens de focusgesprekken konden leerlingen heel wat voorbeelden geven van wat ze tijdens krachtuur geleerd hadden. Ze verwezen onder meer naar samenvattingen maken, flashcards gebruiken, examenvoorbereiding, leren uit fouten en het werken met schema's. Het populaire exit-ticket – een korte evaluatie op het einde van een les – werd zelfs als een van de meest nuttige praktijken genoemd.

De grootste uitdaging heet motivatie

Waar leerlingen het moeilijker mee hebben, is zichzelf motiveren. Van de drie onderzochte vaardigheden: doelen stellen, plannen en zelfmotivatie, scoorde zelfmotivatie het laagst. Leerlingen geven zelf verschillende verklaringen voor die moeilijkheid.

Sommigen spreken openlijk over een gebrek aan zin om te studeren. Anderen ervaren vooral druk om te slagen, zonder echt te weten waarom ze leren of wat hun persoonlijke doelen zijn.

Daarnaast spelen ook factoren buiten het klaslokaal een belangrijke rol:

• een drukke thuisomgeving;
• familiale verplichtingen;
• groepsdruk;
• gebrek aan rustige studieplekken;
• een schoolomgeving die weinig motiveert.

Opvallend is dat verschillende leerlingen aangeven dat samen studeren of anderen zien studeren hen net extra motiveert. De omgeving blijkt dus een grotere invloed te hebben dan vaak wordt aangenomen.

Een glimlach maakt soms meer verschil dan een studietip

Misschien wel de meest opvallende bevinding uit het onderzoek gaat over de relatie tussen leerlingen en leerkrachten.

Verschillende leerlingen geven aan dat hun motivatie rechtstreeks beïnvloed wordt door de manier waarop ze zich behandeld voelen. Ze missen soms vriendelijkheid, gelijkwaardigheid en een positieve band met leerkrachten.

Voor hen draait motivatie niet alleen om betere studietechnieken, maar ook om menselijke contacten.

Dat sluit aan bij wat de onderzoekers ook in de wetenschappelijke literatuur terugvinden: leerlingen leren gemakkelijker wanneer ze vertrouwen hebben in hun leerkracht en zich gerespecteerd voelen.

De studie roept daarmee een interessante vraag op: hoeveel aandacht besteden scholen aan leren leren, en hoeveel aandacht aan de relaties die leren mogelijk maken?

Leerkrachten geloven in het belang van leren leren

Ook de leerkrachten werden bevraagd. Hun antwoorden tonen een grote eensgezindheid.

Vrijwel alle deelnemende leerkrachten zijn ervan overtuigd dat leerlingen betere resultaten kunnen behalen wanneer ze leren hun eigen leerproces te sturen. Ze geloven dus sterk in het belang van zelfregulerend leren.

Toch duiken er ook spanningen op.

Zo blijkt dat sommige leerkrachten minder overtuigd zijn van het belang van expliciete instructie rond leerstrategieën. Niet iedereen vindt het noodzakelijk dat leerlingen hun leerstrategieën bewust kennen of kunnen benoemen.

Net daar zien de onderzoekers een belangrijk groeipunt.

Krachtuur hangt vandaag sterk af van de persoon voor de klas

De interviews met klastitularissen tonen dat iedereen het belang van krachtuur erkent, maar dat de invulling sterk verschilt. Sommige klastitularissen vertrekken vanuit ervaring, buikgevoel of persoonlijke intuïtie. Anderen gebruiken bewust theoretische kaders. Daardoor krijgen leerlingen niet altijd dezelfde ondersteuning.

Ook over de impact van krachtuur lopen de meningen uiteen. Sommige leerkrachten ervaren het als een zinvol moment om echt met leerlingen in gesprek te gaan. Anderen vinden het moeilijk om het effect ervan in te schatten of zoeken nog naar hun rol als coach.

De onderzoekers besluiten daarom dat meer uniformiteit nodig is. Vandaag hangt het succes van krachtuur vaak af van de individuele aanpak van de begeleidende leerkracht.

Wat hebben leerlingen en leerkrachten nodig?

Uit het onderzoek komen enkele duidelijke noden naar voren.

Leerlingen vragen vooral:

• een positieve schoolcultuur;
• respectvolle relaties met leerkrachten;
• rustige studieplekken;
• ondersteuning die aansluit bij hun leefwereld.

Leerkrachten vragen dan weer:

• meer structuur;
• een gemeenschappelijke aanpak;
• duidelijke leerlijnen;
• tijd en professionalisering rond leren leren.

De onderzoekers benadrukken bovendien dat zelfregulerend leren niet beperkt mag blijven tot één begeleidingsuur per week. De grootste impact ontstaat wanneer leerstrategieën ook tijdens de vaklessen systematisch aan bod komen.

Tot slot: leren leren vraagt een schoolbrede aanpak

Deze masterproef laat zien dat leerlingen zeker openstaan voor leren leren. Ze gebruiken al heel wat strategieën en halen nuttige inzichten uit begeleidingsmomenten zoals krachtuur. Tegelijk blijkt dat motivatie, zelfvertrouwen en leeromgeving minstens even belangrijk zijn als goede studieplanning.

De belangrijkste conclusie is misschien wel dat leren leren geen extraatje is dat je er even bijneemt. Het vraagt een doordachte aanpak, een gemeenschappelijke taal binnen het schoolteam en aandacht voor de mensen achter de resultaten.

Want uiteindelijk leren leerlingen niet alleen van studietips en schema's. Ze leren ook van de omgeving waarin ze zich bevinden, de verwachtingen die ze krijgen en de relaties die ze opbouwen.

Meer weten?

Deze bijdrage is gebaseerd op de masterproef “Zelfregulerende vaardigheden versterken tijdens krachtuur: leerlingen, leerkrachten en klastitularissen aan het woord” van Joffrey Godin en Tine Van Valckenborgh, waarin de beginsituatie en noden rond zelfregulerend leren in een Brusselse doorstroomschool uitgebreid werden onderzocht.